తాగునీటి కాలుష్యం వల్ల ప్రాణనష్టం జరిగితే బాధిత కుటుంబాలకు వెంటనే నష్టపరిహారం ప్రకటించడం మానవీయ చర్యే. కానీ ఇలాంటి ఘటనలు పదే పదే జరుగుతుండటమే అసలు ఆందోళన కలిగించే అంశం. పరిహారం ఇచ్చినంత మాత్రాన సమస్య తీరిపోదు. భవిష్యత్తులో ఇలాంటి దుర్ఘటనలు జరగకుండా దీర్ఘకాలిక, శాశ్వత పరిష్కారాలు కనుగొనడమే అత్యవసరం.

ఈ విషయంలో రాజకీయ కోణాలు పక్కనపెట్టి, శాస్త్రీయంగా ఆలోచించి నిర్ణయాలు తీసుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది. కేంద్రం, రాష్ట్రాలు అమలు చేస్తున్న వివిధ తాగునీటి పథకాలలో లోపాలున్నాయా లేదా అన్నది తరచూ సమీక్షించాలి. లోపాలు గుర్తిస్తే వెంటనే సరిదిద్దే చర్యలు తీసుకోవాలి. కలుషిత నీటితో మరో ప్రాణం కూడా పోకుండా ఉండేలా కఠినమైన పర్యవేక్షణ ఉండాలి.

జల్ జీవన్ మిషన్ సవాళ్లు

కేంద్ర బడ్జెట్‌లో రూ.67 వేల కోట్ల నిధులతో అమలవుతున్న జల్ జీవన్ మిషన్ లక్ష్యం ఇంటింటికీ శుద్ధమైన తాగునీరు అందించడమే. అయితే ఈ పథకం నిజంగా ఫలప్రదం కావాలంటే కేవలం పైపులు వేసి నీరు సరఫరా చేయడమే సరిపోదు. నీటి నాణ్యతను నిరంతరం పరీక్షించడం, కాలుష్యానికి కారణమవుతున్న అధికారులపై చర్యలు తీసుకోవడం తప్పనిసరి.

నిర్లక్ష్యం చేసిన అధికారులు, సాంకేతిక సిబ్బందిపై చట్టపరమైన చర్యలు తీసుకుని బాధ్యత నిర్ధారించాల్సిన అవసరం ఉందని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు.

వేసవిలో మరింత తీవ్రమయ్యే నీటి కొరత

వేసవి కాలంలో తాగునీటి డిమాండ్ పెరగడం, సరఫరా తగ్గే అవకాశం ఉండటం తెలిసిందే. అందుకే ఇప్పటి నుంచే పట్టణ, గ్రామీణ తాగునీటి సరఫరా వ్యవస్థలను ప్రక్షాళన చేయాల్సిన అవసరం ఉంది. ఈ పరిస్థితిని ముందే గుర్తించిన కేంద్ర ప్రభుత్వం, ఉపాధి హామీ పథకం ద్వారా కాలువలు, చెరువుల పునరుద్ధరణ పనులు చేపట్టాలని జిల్లాలకు ఆదేశాలు ఇచ్చింది.

వాతావరణ మార్పుల ప్రభావం స్పష్టమే

2030 నాటికి దేశ జనాభాలో సగం మందికి శుభ్రమైన తాగునీరు అందుబాటులో ఉండకపోవచ్చని నీతి ఆయోగ్ ఇప్పటికే హెచ్చరించింది. వాతావరణ మార్పులు, కాలుష్యం కలిసి నీటి వనరులపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతున్నాయి.

భారీ వర్షాలు ఒకవైపు, మరోవైపు హిమాలయ ప్రాంతాల్లో మంచు కరుగుదల, హిమపాతం తగ్గిపోవడం వంటి పరిణామాలు చోటుచేసుకుంటున్నాయి. హిమాచల్, ఉత్తరాఖండ్ వంటి రాష్ట్రాల్లో ప్రజలు మంచు కురవాలని ఎదురుచూసే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఇవన్నీ వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తున్నాయి.

మానవ తప్పిదాలే ప్రధాన కారణం

నదుల్లోకి పట్టణ మురుగు నీరు, పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు కలవడం, అక్రమ ఇసుక తవ్వకాలు, నదీ తీరాల ఆక్రమణలు పెరుగుతూనే ఉన్నాయి. మరోవైపు వరి, చెరకు వంటి అధిక నీటి అవసరమైన పంటలకు ప్రోత్సాహం ఇవ్వడంతో వర్షాభావ ప్రాంతాల్లో కూడా భూగర్భ జలాల దోపిడీ పెరిగింది. ఫలితంగా భూగర్భ జలమట్టాలు తీవ్రంగా పడిపోతూ, కొన్ని ప్రాంతాల్లో భూమి కుంగిపోతున్న పరిస్థితి ఏర్పడింది.

ఈ అన్ని కారణాలు కలిసి జల వనరులు నశించడానికి, నీటి కొరత పెరగడానికి దారితీస్తున్నాయి.

కొత్త దిశ అవసరం… జల స్వరాజ్యం వైపు అడుగులు

ఇంటింటికీ నల్లా నీరు, నదుల అనుసంధానం వంటి చర్యలు తాత్కాలిక పరిష్కారాలే తప్ప శాశ్వత భరోసా ఇవ్వలేవు. పైపుల ద్వారా కూడా కలుషిత నీరు ఇళ్లకు చేరుతున్న ఘటనలు ఇందుకు నిదర్శనం.

ఇప్పుడైతే గాంధేయ గ్రామ స్వరాజ్య భావన ఆధారంగా ‘జల స్వరాజ్యం’ వైపు అడుగులు వేయాల్సిన అవసరం ఉంది. కేంద్రీకరణ, ప్రైవేటీకరణకు బదులు వికేంద్రీకృత, సాముదాయిక జల నిర్వహణ విధానాలు అమలు చేయాలి.

ప్రజల చేతికే నీటి నిర్వహణ

స్థానిక జలవనరుల రక్షణ, వాననీటి సంరక్షణ బాధ్యతలను గ్రామ పంచాయతీలకు అప్పగించాలి. నిధుల వినియోగం, ఫలితాల సాధన బాధ్యత కూడా వారికి ఇవ్వాలి. పలు గ్రామాలు కలిసి సాముదాయిక జలాశయాలు ఏర్పాటు చేసుకుని వాన నీటిని నిల్వ చేసుకునేలా ప్రోత్సహించాలి.

భూగర్భ జలాల పునరుద్ధరణ, మట్టికట్టలు, నీరు నేలలోకి ఇంకే విధానాలు గ్రామస్థాయిలోనే అమలు కావాలి. జిల్లాస్థాయిలో పట్టణాలు, బ్లాకులను అనుసంధానించి ఉపరితల, భూగర్భ జల సంరక్షణపై సమగ్ర ప్రణాళిక రూపొందించాలి.

జల నిర్వహణే భవిష్యత్తు

నీటి కాలుష్యం లేదా వ్యాధులు వ్యాపించినప్పుడు స్థానిక ప్రజలకు మొబైల్ హెచ్చరికలు పంపే వ్యవస్థ ఉండాలి. మన సంస్కృతి ప్రకృతిని గౌరవించే సంస్కృతి. అదే ఆలోచనతో చెరువులు, కుంటలు పునరుద్ధరించడం, అడవులు పెంచడం, సేంద్రియ వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించడం అవసరం.

కాంక్రీటు నగరాల్లో వాననీటిని డ్రైనేజీల్లోకి వదలకుండా భూగర్భంలోకి ఇంకించే విధానాలు తప్పనిసరిగా అమలు చేయాలి. భారీ ప్రాజెక్టులకన్నా గ్రామస్థాయిలో నీటి వనరుల సంరక్షణ, సాముదాయిక జల నిర్వహణే ఇప్పటి అత్యవసరం.